有机认证不仅评估生产者主动做的事情，还评估可能无意中发生的事情。来自外部来源的交叉污染——农药漂移、受污染的灌溉水、共用设备——是任何审计中最密切考虑的风险之一，也是一批产品尽管完全正确的农业实践却被排除在有机状态之外的常见原因。
交叉污染的常见来源
- 药物的蒸发和漂移：在有风条件下喷洒时，尤其是使用高压设备或空中设备喷洒时，应远离正常耕作的田地。
- 灌溉用水：地表水在到达有机田之前流经化学品、生活或工业废水的使用区域。
- 共享设备：有机区和非有机区之间的土壤耕耘机、喷雾机和未清洁的运输车辆。
- 仓库及包装：仓库中旧材料的残留物、曾经含有化肥或化学品的重复使用的包装。
- 收获后：按常规产品初加工、保存、运输；冷藏库不允许使用抗真菌物质处理。
- 剩余土地：土地本身先前耕作历史留下的持久化学残留物。
缓冲区：多宽才足够？
缓冲区是将有机区域与外部风险源分隔开的地带或屏障。标准的总体原则是：缓冲区内收获的产品不能作为有机产品出售，缓冲区的宽度必须与实际风险水平相适应，而不是所有情况下的固定数字。
| 边缘情况 | 风险等级 | 常用措施 |
|---|---|---|
| 与其他有机田或废弃土地接壤 | 短的 | 不需要缓冲区或只需要清晰的边界 |
| 通常对田地边缘的低矮树木进行手工喷洒 | 中等的 | 狭长的裸地或树木围墙；不要在田地边缘收集有机物 |
| 田地经常用高压机/空气喷雾器喷洒 | 高的 | 多层高围栏，距离较远，与邻户约定喷药时间 |
| 毗邻主要道路和工业园区 | 高的 | 防尘屏障，土壤/产品中重金属的额外评估 |
多层高大的树篱既可以防止药物漂移，又可以为天敌创造栖息地——这是许多长期有机农场从一开始就投资的“二合一”措施。
有稻田和运河的缓冲区
在湄公河三角洲和其他水稻种植地区，最大的风险往往不是空气中的漂流，而是水：共用灌溉渠在到达有机田之前穿过许多传统耕作的田地。常见的措施有：在水源头布置有机田；修建路堤并设置单独的调节涵洞；将水引入田地之前先使用沉淀池；并定期测试灌溉水，特别是在整个地区大量喷洒之后。在无法分离水源的情况下，一些组户转而采用集中区域认证，发动全田有机种植，消除内部污染源。
被这片土地的历史所感染
一些植物保护活性成分，尤其是长期禁用的有机氯基团，可以在土壤中残留数十年。如果该地块已进行精耕细作或靠近旧药仓库或处理区，则应在注册认证之前对土壤进行分析，找出难以分解的残留物。早期检测有助于避免整个转化阶段都已投入，然后因背景残留超过阈值而被消除的情况。
例如边界风险评估
| 地点 | 风险来源 | 等级 | 措施 | 负责人 |
|---|---|---|---|---|
| A地块，靠近北面 | 玉米田喷洒除草剂和机器喷洒 | 高的 | 相思树行 3 m + 无有机收集 2 个边床；交换喷洒时间表 | 生产组组长 |
| A地块，东侧旁边 | Đường đất, bụi | Thấp | Hàng cây thấp chắn bụi | — |
| Nguồn nước | Kênh chung qua 4 ruộng thường | Trung bình | Ao lắng + kiểm nghiệm nước 2 lần/vụ | Phụ trách kỹ thuật |
| Kho vật tư | Để chung với phân hóa học của khu thường | Cao | Ngăn kho riêng, khóa riêng, biển báo | Thủ kho |
Bản này ngắn nhưng đủ dùng: mỗi dòng là một rủi ro cụ thể, một biện pháp cụ thể, một người chịu trách nhiệm. Cập nhật mỗi khi có thay đổi ở ruộng bên cạnh hoặc trong trang trại.
Xây dựng bản đánh giá rủi ro
Trang trại nên lập một bản phân tích bằng văn bản: liệt kê từng ranh giới thửa và từng công đoạn có nguy cơ (tưới, dùng chung thiết bị, kho chung), xác định mức rủi ro, và ghi rõ biện pháp phòng ngừa tương ứng cùng người chịu trách nhiệm. Đây chính là tài liệu đánh giá viên sẽ yêu cầu xem. Trao đổi trực tiếp với các hộ canh tác lân cận về lịch phun và hướng gió là biện pháp hữu hiệu và gần như không tốn kém.
Khi nghi ngờ có nhiễm
Nếu phát hiện dấu hiệu nhiễm — mùi thuốc sau khi ruộng bên cạnh phun, cây có triệu chứng bất thường, kết quả kiểm nghiệm có dư lượng — cần: (1) cách ly ngay sản phẩm của thửa liên quan, không bán là hữu cơ; (2) thông báo cho tổ chức chứng nhận theo đúng thời hạn quy định trong hợp đồng; (3) lấy mẫu kiểm nghiệm để xác định phạm vi; (4) ghi lại toàn bộ sự việc và biện pháp xử lý. Chủ động khai báo và xử lý minh bạch một sự cố thường chỉ dẫn tới việc loại một lô hàng; che giấu và bị phát hiện sau có thể dẫn tới đình chỉ hoặc thu hồi chứng nhận cho cả trang trại.
Tham khảo
- Nghị định 109/2018/NĐ-CP về Nông nghiệp hữu cơ.
- Hệ thống TCVN 11041 về nông nghiệp hữu cơ(TCVN 11041-1:2017 và 11041-2:2017 quy định về vùng đệm và kiểm soát nhiễm chéo).
- USDA National Organic Program— hướng dẫn về buffer zone và ngăn ngừa nhiễm chéo.
